Tērā ētahi hauātanga e whakawhirinaki ai te tangata ki ngā tūru wīra hei oranga tonu. Nō reira, he nui noa iho rānei te whai tūru wīra hei oranga mō te hunga hauā tinana? E ai ki ngā kaiwhakarato tūru wīra hiko o Haina, e mōhio ana tātou katoa kāore e ranea te whai tūru wīra anake mō te hunga e whakamahi ana i ngā tūru wīra hiko kia ora ai i te kounga teitei o te oranga. He maha ngā mea e hiahiatia ana e ēnei tāngata kia ora ai i te kounga teitei o te oranga. I roto i tēnei tuhinga poto, ka matapakihia e tātou tētahi o aua mea, arā, ngā arawhata tūru wīra hiko, me ō rātou papamuri.

He mea tino nui ngā arawhata tūru wīra mō te urunga atu. Hei tauira, ki te kore he arawhata tūru wīra i te taha o ngā arawhata ki te pokapū hokohoko, ki te whare pikitia, ki te whare tapere rānei, kāore ēnei wāhi e pai mō ēnei tāngata. E ai ki ngā kaiwhakarato tūru wīra hiko Hainamana, kāore pea te hunga e whakamahi ana i ngā tūru wīra e whakamahi i ēnei wāhi.

Me kōrero poto tātou mō te hītori o ngā arawhata hiko mō ngā tūru wīra. I kī te kaiwhakarato tūru wīra hiko o Haina, ahakoa kāore he kōrero taipitopito mō tēnei kaupapa, e whakaarohia ana ko ngā arawhata e rite ana ki ngā arawhata hiko mō ngā tūru wīra i whakamahia i ēnei rā i whakamahia i roto i te hanganga o ngā Piramiti o Īhipa. Hei tāpiri, e kīia ana i whakamahia e ngā Kariki Onamata ngā arawhata hei whakawhiti i ngā kaipuke i runga i te whenua.

I kī te kaiwhakarato tūru wīra hiko o Haina, mai i ngā rangahau i kitea i whakamahia ngā arawhata tūru wīra hiko i Haina i te tau 525 BC. I ngā tau tōmua o te tekau tau atu i 1900, i whakamahia he arawhata i te Teihana Matua o Grand Central i te Tāone o Niu Ioka, engari ko tēnei arawhata te nuinga o te wā i whakamahia hei kawe i ngā tueke a ngā pāhihi. I kī te kaiwhakarato tūru wīra hiko o Haina, i muri i te mutunga o te Pakanga Tuarua o te Ao, ka tīmata te iwi ki te mārama ki te hiranga o ngā arawhata e wātea ana. I kī te kaiwhakarato tūru wīra hiko o Haina, i ēnei tau, ka piki ake te hiahia mō ngā arawhata tūru wīra hiko i te mea he tokomaha ngā tohunga i herea ki te whakamahi i ngā tūru wīra hiko. I kī te kaiwhakarato tūru wīra hiko o Haina, i waenganui o te tekau tau atu i 1900, ka tīmata te iwi ki te whakaaro me nui ake te wātea o ngā wāhi tūmatanui. I te mutunga o te tekau tau atu i 1900, ka whai mana te Ture mō ngā Hauātanga o Amerika, ā, ka noho noa ngā arawhata tūru wīra.